مروری افقی به آثار داستانی نادر ابراهيمی

 

 

 

علی آرام

نادر ابراهیمی نویسنده‌ای است که در زمینه‌های گوناگون طبع‌آزمایی کرده است. رمان، داستان کوتاه، فابل‌های تمثیلی، فیلم‌نامه، قصه‌ی نمایشی، غزل‌داستان‌های رمانتیک، قصه‌های نقاشی‌واره، شعر و ...

مروری گذرا به آثار نویسنده؛ تنها تلاشی‌‌است مختصر در آشنایی با سبک و مضمون آثار او. گرچه این کار شتابزده و با امساک انجام گردید؛ اما شاید همین مختصر مورد استفاده علاقمند قرار بگیرد. ضمن این که به همان دلیل شتابزدگی؛ درج منابع برایم مقدور نشد؛ اما از کتاب سه جلدی [صد سال داستان نویسی] نوشته حسین میرعابدینی بیشترین استفاده را کردم.

 

 

[بار دیگر شهری که دوست می‌داشتم]  داستان کوتاه عاشقانه‌ای است که به یاری توصیف‌های شاعرانه و جملات قصاری که تأثیری در ایجاد فضا و موقعیت داستان ندارند، به نوشته‌ای بلند مبدل می‌شود.

 

[انسان، جنایت، احتمال]. بخش اول داستان، [باران رویای پائیز]، در ذهن عاشقی شکست خورده می‌گذرد. یاد حسرت‌ناک دوران کودکی با توصیف طبیعت شمال و سال‌های جوانی حسرت‌ناکِ دوران کودکی با توصیف طبیعت شمال و سال‌های جوانی درمی‌آمیزد و بازگوی عشقی می‌شود که با سنت‌ها و سلسله مراتب اجتماعی و تضاد قرار گرفته است.

عاشق و معشوق مطرود، مانند قهرمانان شاتوبریان، در عزلتِ کلبه‌ای تک افتاده بر ساحل خزر پناه می‌جویند. نوعی گریز روبنسون کروزوئه‌وار از جامعهِ، زن، اما خسته از تکرار و تنهایی، به شهر باز می‌گردد. مرد نیز بار دیگر به شهری که سال‌ها پیش در آنجا عاشق شد، بر می‌گردد. اما همه چیز از دست رفته است و هیچ کس پذیرای او نیست. مرد که درگریز به رهایی نرسیده است به تقدیر ایمان می‌آورد.

 

[آیا جنایتی اتفاق افتاده؟]سید باباخان؛ ساکن یکی از روستاهای دور افتاده‌ی خراسان، که مدت‌ها بود می‌خواست همسرش را طلاق دهد، اما موفق نمی‌شد، با استفاده از وقوع زلزله، همسرش را می‌کشد و دیواری را روی چسد او خراب می‌کند. پزشکی که سر بیرون آوردن اجساد نظارت می‌کند. احتمال وقوع جنایتی را می‌دهد. سید باباخان به اتهام قتل دستگیر می‌شود. نویسنده به عنوان وکیل مدافع متهم در داستان حضور می‌یابد تا ضمن بررسی ابعاد گوناگون ماجرا، به علل حقوقی، اجتماعی و عاطفی جنایت و بی توجهی مجریان قانون بپرازد. جمع‌آوری و ترکیب مدارک به صورتی است که جزئیات غیر انسانی واقعه برملا شود. در جریان تحقیق است که حقیقت‌های دیگر از پرده به در می‌آید.

از جمله جنبه‌های مختلف درگیری‌های خانوادگی قاتل و مقتول بررسی می‌شود. و در بخش [آیا جنایتی اتفاق افتاده؟] نویسنده می‌کوشد در جزمیت‌ها و قطعیت‌ها ایجاد شک کند و با در نظر آوردن شکل‌های گوناگون وقوع مرگ زن شرایط اجتماعی را عامل اساسی قتل معرفی نماید و همگان را در جنایت سهیم داند. حتی با استفاده از بخشی از سوره زلزله قرآن می‌کوشد بُعدی تمثیلی به کتاب ببخشد و به طور کلی مسأله قتل نفس و سرنوشت بشر را مطرح سازد. 

ابراهیمی در این داستان؛ در راه آفرینش نوعی رمان پژوهشی ـ پلیسی کوشیده است.

 

[خانه‌ای برای شب] شامل قطعاتی: داستان، فابل و قطعه های فلسفی و تمثیلی است. ابراهیمی در این داستان‌ها؛ گاه از امید و اراده ی انسانی می گوید و زمانی دیگر مروج یاس و قدرگرایی است.

 

[دوگانه] دست‌های سیاه‌کاران، گل‌های آفتاب‌گردان باغچه‌ی همسایه را ریشه‌کن می‌کنند. اما راوی و همسایه گل‌های تازه‌ای می‌کارند.

در این داستان؛ گفتگوها که اشاره به معنایی فراتر از مفهوم واقعی خود دارند، خصلتی استعاری به آن می‌بخشند.

 

[دیو باد] با نقل داستان مقاومت گیاهی ضعیف در برابر بادی ویرانگر، صدای امید در می‌دهد.

 

[دوازده بعلاوه یک] و [خداحافظ داستایوسکی] و [روزی که ایمان متولد می شود]

همگی در ستایش از اراده ی آزاد، سنت‌های کهنه را نفی می‌کند.

 

[بدنام] یاس و شکست در این داستان رخ می‌نماید، آنجا که گرگ جسور از پا در می‌آید و یا آنجا که پرنده‌ی پیش‌قراول داستان [الهی الهی ...] شکار می شود.

 

[آرش در قلمرو تردید] ابراهیمی در این داستان؛ عالم گیاهان و حیوانات را رها می کند تا به شکلی استعاری بازگوی شکست اجتماعی روشنفکران دوران خویش شود: آرش که انسانی معمولی و در غم نان است، قدم در راه می‌گذارد، اما چون تنهاست شکست می‌خورد، تیر را می‌شکند و می‌گرید.

[مدائن رویا] آدمیان می‌خواهند از وحشت حاکم بر جامعه خویش بگریزند، اما مفری نمی‌یابند. مصابا از شهر مصابات به  شهر گاجرات  می گریزد و گاجره از گاجرات به مصابات. این دو در راه به هم می‌رسند  پس از آگاه شدن از مقصد یکدیگر، به شهرهای مبدا باز می‌گردند.

 

[ به کجا می توان گریخت؟] بخت به هیأت ستاره‌های آسمانی به سراغ مردم می‌آید، اما چون هیچ‌کس متوجه‌ی آسمان نیست، از آنان روی برمی‌تابد.

 

[خانواده‌ی بزرگ] پرنده‌ای اسیر قفس زندگی‌ش را برای مرغی تعریف می‌کند که به زودی ذبح می‌شود.

 

[بزی] نيز چنین مضمونی دارد.

 

[دشنام] ماجرای سنجابی است که به خاطر دشنام دادن به شیر از جنگل رانده می شود و هیچ جا پناهی نمی‌یابد، تا عاقبت زیر چرخ گاری می‌رود و می‌میرد.

انویسنده در این داستان زیاده روی نمی کند، ضمن این که مضمونی اجتماعی را با ایجاز و بدون فلسفه بافی بیان می کند. همچنين استعداد ابراهیمی را در فابل نویسی نشان می دهد.

 

[کبوتر چاهی به خانه‌ات برگرد] کبوتری که به دنبال جفت‌ش همه جا را می‌گردد، او را با کبوتر دیگری در حال پرواز می‌یابد. کبوتر نومید، تن خسته‌ی خود را تسلیم باد می‌کند.  بیهودگی حرکت و جستجو که در این داستان مطرح می‌شود از زمینه‌هایی است که ادبیات این دوره به آن می پردازد.

 

[خانه ای برای شب] ماهیگیری خسته از شب‌های بی‌فانوسی که بوی مرگ و سرما می‌دهند به شکار آفتاب می‌رود، اما چون در آوازش تنها از اندوه می‌گوید، دست خالی برمی‌گردد. و پس از بارها تلاش، وقتی آوازی امیدوارانه می‌خواند خورشید را شکار می‌کند و به مردم می‌گوید:

«ظلمت را از پستوی کلبه‌های‌تان به دریا بریزید. اینجا دیگر شب نخواهد شد.»

[مجموعه‌ی هزار پای سیاه و قصه‌های صحرا]  این داستانها که در باره ترکمن صحرا نوشته است، واقع گرایی را با رمانتیسمی افسانه‌ای در می‌آمیزد و جذبه‌ای خیال‌انگیز می‌آفریند.

نویسنده به عنوان تعمیرکار ماشین‌های کشاورزی به صحرا رفته است، تجربه‌های خود را بی‌توسل به جملات قصار ـ که از خصوصیات نثر اوست ـ شرح می‌دهد.

 

[صدا که می پیچد]  شخصیت داستان؛ در راه حفظ زمین مزروعی خویش جان می‌بازد.

 

[مردی که آفتاب می‌بخشید] ستایشی از آیین‌های ارجمند صحرانشینان است.

 

[باد، باد آورده‌ها را نمی‌برد] آواز عاشق جان باخته، چون صدای صحرا، همیشه به گوش می‌رسد و شرر غم‌انگیز زندگی را بر می‌انگیزد. نویسنده توصیف بی‌کرانگی طبیعت را با رنج‌ها و شادی‌های ساده‌ی ترکمن‌ها در می‌آمیزد و تصویری شاعرانه از محیط و ماجراها به دست می‌دهد.

 

[آتش بدون دود] مضمون اين فیلمنامه یک افسانه‌ی کهن ترکمنی است: عشق گالان اوجا از قبیله‌ی یموت و سولماز اوجی از قبیله‌ی کوگلان، سواران دو قبیله را گرفتار دوری مرگ‌بار می‌کند، اما عاقبت عامل وحدت قبایل می‌شود.

نویسنده که کار ادبی خود را با نوشتن داستان‌های استعاری آغاز کرده بود، با داستان‌هایی در باره‌ی زندگی خانوادگی کارمندان و افسردگی‌های روحی روشنفکران ادامه می دهد، و پس از نگارش چند داستان ماجرایی در باره‌ی یاغیان و ترکمن‌ها، داستان‌هایی خیالی و وهم‌آلود راجع به مسائل کلی بشری می‌نویسد.

  

 [تضادهای درونی] از زبان خودش یا شخصیت داستان می‌نویسد:

«کم‌کم فراموش کرده بود که چرا می‌نویسد، و برای چه کسانی می‌نویسد. فقط فکرش این بود که کتاب‌های بیشتر داشته باشد.. و شهرت بیشتری به هم بزند، و متأسفانه‌ پول در بیاورد.»

 

[اجازه هست آقای برشت] نمایش ـ داستان؛  نشان می‌دهد؛ چگونه گالیله‌ئو گالیله به عالیجناب گالیله تبدیل می شود.  این داستان بر مبنای اخبار روزنامه‌ها مبنی بر محاکمه‌ی دوباره‌ی گالیله توسط واتیکان و تبرئه او نوشته شده است.

 

[مذاکرات میان قدیسین]، در این متن فانتزی؛ آدم و حوا به جهان امروز آورده می شوند تا متنی پر از جمله های «عمیق» پدید آید.

 

[روزنوشت های بدون اصل ] در این داستان؛ نظریه پردازی‌ها و تفنن‌های نویسنده از شکل انداخته است. فضای داستان‌های این مجموعه «خیالی، ذهنی و دور از واقعیت است. اغلب آن‌ها بر اساس خیال‌پردازی بی‌قید و شرط، چشم‌ فرو بستن سر تجربه و عینیت، ایجاد موقعیت‌های بیمارگونه و ماليخولیایی برای شخصیت‌ها.

 

[کار مرگ] پرداختن به فضاهای شگفت‌انگیز و خارق‌العاده، و نادیده گرفتن محیط پیرامون خود نوشته شده است.

 

[تپه] و [عشق من، چاد] شخصیت‌ها و موقعیت‌ها چنان در خلا قرار دارند و رشته‌ی پیوند آن ها با این جامعه چندان نازک است؛ و گاه اصلا رشته‌ای در میان نیست، که خواننده هرگز آن‌ها را حس نمی‌کند.

 

[وسعت معنای انتظار] در باره‌ی زندگی‌های نفرت‌زده از درد بی‌بچگی نوشته شده‌اند.

[این سوی پرچین، آن سوی پرچین]، نویسنده بدون فلسفه بافی سیر داستانی را ادامه می‌دهد و به منظور تعلیمی خود می‌رسد. مرد بی‌بچه به تلخی نظاره‌گر بازی زن و مرد همسایه با کودک‌شان است، در ضدیت با آن‌ها دست به اقدام‌هایی می‌زند؛ اما بالاخره می‌فهمد که آن‌ها نیز بچه‌دار نشده‌اند و کودک را از پرورشگاه آورده‌اند.

 

[نفس انتظار] زن و مردی 22 سال در انتظار آمدن کسی (فرزندی) بوده‌اند که نخواهد آمد. گفتگوهای آنان زمینه‌ی واقعی ندارند و تئوری‌های اخلاقی نویسنده در باره‌ی انتظار، امید و حرکت، با تصنعی آشکار بیان شده‌اند. عاقبت، در [انتظار گودو]، پسر بچه‌ای به ماجرا قطعیت می‌بخشد. و پیامد داستان را ارائه می‌کند. «انتظار بدون عمل هم ارزش دارد، زیرا  وقتی انتظار جفای همه چیز را بگیرد، در حقیقت به امید تبدیل شده،»

 

 [زبان دیگر]، [یادگار مقدس] و [اخلاق نو]، شخصیت‌های این داستان‌ها همگی روشنفکرانی بیگانه از جمع هستند که نمی‌توانند رفاه خرده بورژوازی را، که دچار فقر فرهنگی است و ارزش‌های متعالی را فدای مسائل ظاهری می‌کنند، تحمل کنند.

 

[شهر صبور] و [حساب پس انداز] و [ شادی های از دست رفته]، در این داستان‌ها نیز گرفتاری‌های آرامش‌ربای زندگی شهری مورد تنقید و تمسخر قرار می‌گیرند. روشنفکران بیش از دیگر قشرهای شهرنشین طعن و لعن ابراهیم را بر می‌انگیزند.

 

[دعوت به شراب کهنه]، شورش نسل نو در برابر نسلی که از زندگی خویش افسانه ساخت، اما در واقع عنصر آموزنده‌ای برای عرضه نداشت، از زبان محصل سرخورده و راه گم کرده‌ای بیان می‌شود.

 

[هیچ کس صدای شیپور شامگاه را نمی شنود] نشانگر ضدیت با روشنفکران و گرایش به قدرت حاکم است.  کمبودهای اخلاقی دانشجویان  به خدمت رفته در مقابل [گام های سربازی] افسری قرار داده می شود که آن‌ها را آدم های پرمدعای بادکنکی می‌نامند.

 

[برخورد] نیز حاوی برخوردی نفی‌گرایانه با روشنفکران است. یک زندانی سیاسی در حین شکنجه شدن؛ معلم تاریخ خود را به یاد می‌آورد؛ که نخستین بار درس مبارزه را به او آموخت. اما وقتی معلم را در هیئت شکنجه‌گر می‌بیند؛ در خود می‌شکند.

 

[غزلداستان های سال بد] مچموعه‌ای است که در ستایش از روشنفکران مبارز نوشته شده است.

 

[کرم شلیل] داستانی است که می‌خواهد بگويد؛ کرم خورده‌ها را نمونه جنبش روشنفکری نگیرد و در نظر داشته باشید که هسته اصلی سالم است.

 

[فصل آواز قناری ها] داستان مرثیه‌واری بر اسارت یک مبارز است.

 

[لکه تازیانه] ماجرای چریکی نادم و آزاد شده را با ماجرای تاریخی سرداری شکست خورده در می‌آمیزد، تا از تقابل دیروز و امروز به حماسه دست یابد.

 

[مینا، ترس و خاموشی] و [کائوچو] و [رابطه تسلیم شدگان و آن سوسی تسلیم]. در باره روشنفکران نوشته شده است.

 

[باد، باد مهرگان] از مجموعه، [از هزار پای سیاه و قصه های صحرا ] ساخت و پرداختی حساب شده دارد. این داستان به صورت یادداشت های روزانه یک دانشجوی ساکن خواب‌گاه دانشجویان نوشته شده است. در آغاز او آدمی است بی تفاوت، اما همسایگانش درگیر ماجراهای صنفی و سیاسی‌اند.

راوی گرفتار پادرد و گرفتاری‌های شخصی است. دانشجوی عاجز در واقع نمودار قشر صاحب سوادی است که یک نظام زیستی و پرورشی خاص به آنان می‌آموزد، که برای توجیه غریبگی و عجز و شرم‌شان، بهانه بتراشند و با لایه‌های استعاری و فلسفی بپوشاندش. جوان به مرور از انزوا در می‌آید و به تماشای عملکرد دانشجویان می‌رود. کم‌کم به فکر می‌افتد که بجای تماشاگری؛ شرکت کننده باشد. به اتاق‌های دیگر می‌رود. در بحث‌ها شرکت می‌کند. می‌آموزد و از تشتت‌ها و خودبینی‌ها سرخورده می‌شود.

«عیب این تشکیلات این است که خیلی‌ها در آن فقط به خاطر خودشان به رگ می‌زنند. زندان و این‌جور حرف‌ها ـ و بعد ـ اسمی و رسمی، و بعد ... خوب دیگر، قانع می‌شوند. می‌رسند و  ول می‌کنند. یا اسباب دردسر می‌شوند. بی‌هدف، عالی و انسانی و این جور چیزها نیستند.

شخصیت داستان مردد است، اما همواره گامی پیش می‌گذارد، حتی پس از دستگیری‌ها به ملاقات دوست هم اتاقش می‌رود. چند سالی می‌گذرد، او به ساختمان دانش‌جویان بالاتر می‌رود. ماجراهای سیاسی از حدت افتاده‌اند، بوی برودت می‌آید، بوی توقف. دانشجویانی که زمانی ادعاها داشتند. و ورق‌باز و عرق‌خور شده‌اند.

«دیگر بوی پرنده نمی‌آید. بوی شکار می آید.» اما در ساختمان قدیمی، دانشجویان جوان هم‌چنان پرشور و حرارت‌اند. راوی ـ شاهد ضمن گذر از سال‌ها و در برخورد با حوادث متحول می‌شود. نویسنده این گذر را به شیوه‌ای هنرمندانه از طزبق تغییرهای روحی قهرمان داستان نشان می‌دهد.

 

[فردا شکل امروز نیست] در این مجموعه؛ نویسنده آموزش می‌دهد و خواننده باید از گفتگوهای دراز نفس، حکم‌ها و جملات قصاری را فراگیرد که جز ساده کردن موقعیت‌های پیچیده ثمری ندارند.

«آشوب ذهنی که آشوب زبانی را به دنبال دارد، موجب می‌شود که نویسنده‌ی خود شیفته... با استفاده از سمبل‌های بسیار واضح، عمقی ظاهری به کار خود ببخشد و با استفاده از شعارهای مستعمل، پوششی (اجتماعی) بر کار ناهماهنگ خود بکشد....»

چنین نویسنده‌ای؛ حتی زمانی که می‌خواهد مستقیما به «واقعیت» بپردازد، احساساتی است. ذهنی شاعرانه دارد، و چون شاعر نیست از شعر دور می‌ماند. نمی‌تواند بیرون را با چشم عادی بنگرد و با کلمه‌هایی وصف کند که مصداق عینی دارند. از کلیات حسی و کلمات کلی مدد می‌گیرد تا موقعیت‌هایی را بیان کند که در ذهن احساساتی‌اش شکل عینی خود راز دست داده‌اند.»

 

[چهل نامه ی کوتاه به همسرم] نمونه‌ای از این رمانتیسم ـ قطعه‌ی ادبی نویسی است. او صفحه‌ها می‌نویسد بی آن که شخصیتی زنده بیافریند یا فضای ملموسی را تجسم بخشد.

 

[فردا شکل امروز نیست] نویسنده در بیشتر داستان‌های این مجموعه؛ با وقوع انقلاب و تغییر شرایط اجتماعی، از مبارزات روشنفکران می نویسد.

 

[گفتگو با یک ساواکی الگو] ترکیبی از گزارش مستند و روان‌شناسی فرویدی یک ساواکی است.

 

[چرک در خون] نویسنده در این داستان؛ باز هم به ساواک و مبارزان می‌پردازد. پس از انقلاب و فرا رسیدن روزگار جزا، معلوم می‌شود دوستی که سال‌ها با هم مبارزه می‌کرده اند، همکار ساواک بوده است.

 

[وقتی سری تکان دادی] نویسنده دمی از خود غافل می‌شود تا به زندگی دوستی مبارز بپردازد که سال‌ها پیش هنگام ورزش صبحگاهی یافته است. او با وقوع انقلاب آزاد می‌شود، اما بار دیگر زندگی مخفی پیشه می‌کند و این بار دستگیر و کشته می‌شود.

 

[دیوار کاغذی] یک مبارز زندگی خود را توصیف می کند: دوران کودکی، سال‌های مبارزه و زندان. نویسنده در این داستان هم می‌خواهد ـ پیام‌آور زمانه ی خود باشد.ـ

 

[یک روز قبل از همیشه] پرگویی سرسام‌آوری است برای بیان این عقیده: آمریکا کارخانه‌های مضّر خود را در کشورهای عقب‌مانده برپا می‌کند.

 

[پدر یک خائن] و [در مسیر سحر] و [مرزهای غم انگیز آزادی]، همگی بشتر؛ بحث ـ مقاله‌هایی افشاگرانه در باره‌ی مسائل مطرح در سال‌های انقلاب‌اند.