پیام زن دانا

غلامحسین ساعدی

نمایش 

اشخاص بازی ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ :

عرب اول

عرب دوم

زن سوم

بیابان و یک نخل، عرب اول تازه وارد شده، پای نخل ایستاده، نمی داند به کدام طرف برود، خسته و نا امید و گرمازده است. زیر سایه ی نخل می نشیند و دورا دورش را نگاه می کند، و  نی‌ای از زیر عبا در می‌آورد و آرام می‌نوازد، خبری نیست. چند لحظه مکث و دوباره به نی می‌دمد. عرب دوم که کوله‌باری بردوش دارد وارد می‌شود، عرب اول از نواختن دست می‌کشد.

عرب دوم           سلام علیکم.

عرب اول            [بلند می‌شود] علیکم السلام، علیکم السلام.

عرب دوم           مانع کارت نشده باشم؟

عرب اول            نه برادر، کاری نیست.

عرب دوم           کسادی‌ست؟

عرب اول            آره برادر، کسادی‌ست، [سکوت] از اون‌ور شط می‌آیی؟

عرب دوم           چه کنم، می‌روم و می‌آیم، می‌برم و می‌آورم.

عرب اول            خوشا به سعادتت.

عرب دوم           مدت هاست که ندیده‌امت؟ کجا بودی؟

عرب اول            گرفتار بودم برادر، گرفتار.

عرب دوم           رفع شد؟

عرب اول            نه، بدتر شد.

عرب دوم           می بینم که گرفته‌ای.

عرب اول            هم گرفته ام، هم دلگیرم، هم پریشان.      

عرب دوم           اتفاقی افتاده؟ طوری شده؟

عرب اول            بدتر از این نمی شد.

عرب دوم           بگو شاید چاره کنیم. [هر دو چمباته می زنند.]

عرب اول            چاره‌اش بیچارگی‌ست. هر چه کردم چیزی به چنگ نیاوردم، و حالا    ناچارم دست از پا درازتر آنور شط برگردم.

عرب دوم           این بار سراغ چی آمده بودی؟

عرب اول            سراغ چیزی که یافتنش کفش و عصای آهنی می‌خواهد و آن هم معلوم نیست که آخر سر بیابی یا نیابی.

عرب دوم           در جستجوی سیمرغی؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           چشمه ی آب حیات؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           کیمیا؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           پس چی؟

عرب اول            زن.

عرب دوم           [با حیرت] زن؟ [می‌خندد] چه فراوان است زن، برای خودت می‌خواستی؟

عرب اول            نه برادر، برای شیخ می‌خواستم.

عرب دوم           باز هم؟

عرب اول            بله، باز هم.

عرب دوم           پیدا نکردی؟ مگر تور و طناب و نی و شلاق نیاورده‌ای؟

عرب اول            چرا، آورده‌ام. [همه را نشان می‌دهد] اما اینها هیچ‌کدام به کارم نیامدند.

عرب دوم           چطور؟

عرب اول            این بار شیخ زنی خواسته که به این ها احتیاجی نیست.

عرب دوم           اگر چنین است چاره‌ای دیگر بیندیش.

عرب اول            بیهوده است.

عرب دوم           زن چند دیناری می خواهد؟

عرب اول            هزار دینار فقط انعام میدهد.

عرب دوم           [با تعجب] هزار دنیار؟ پس به جستجویش می‌ارزد. ببینم، امیر زاده می‌خواهد؟

عرب اول            نه؟

عرب دوم           سفید بلغاری؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           ترک تاتاری؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           سیاه زنگاری؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           بالا بلند؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           میان باریک؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           فربه؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           کشیده؟

عرب اول            نه.

عرب دوم           نوسال؟ آهو چشم؟ سروقد؟ رامشگر؟ مجلس افروز؟

عرب اول            نه، نه، نه.

عرب دوم           پس چی؟

عرب اول            شیخ زن دانا می‌خواهد، زن دانا.

عرب دوم           زن دانا؟ این دیگر چگونه زنی‌ست؟ نشانه‌اش چیست؟

عرب اول            نشانه آشکاری ندارد.

عرب دوم           کجا می توان یافتش؟

عرب اول            همه جا و هیچ جا.

عرب دوم           شیخ چه گفت؟

عرب اول            گفت زن دانا نمی ترسد؟

عرب دوم           از چه؟

عرب اول            از هیچ چیز، شیخ گفت زن دانا تور و طناب نمی خواهد.

عرب دوم           جز این چه گفت؟

عرب اول            شیخ گفت زن دانا را نوای نی نمی‌فریبد.

عرب دوم           چطور می توان او را به حضور شیخ برد.

عرب اول            شیخ گفت زن دانا با پای خود می آید.

عرب دوم           الله اکبر، کاش شیخ ترا در طوفانی‌ترین روزها برای صید مروارید به قعر دریا می‌فرستاد تا به جستجوی چنین زنی.

عرب اول            و چنین است که هر چه می گردم پیدا نمی کنم.

عرب دوم           این زن به چه کار شیخ می آید؟

عرب اول            هر زنی را که شیخ آزموده و در مجالست خود نشانده، همه اسیر ترس و جهل بودند و اگر تسلیم‌ش می‌شدند برای آن بوده که از وحشت رهایی پیدا کنند. اما شیخ این بار خواستار زنی است که ترس را به دل او راه نباشد و از مصاحبت‌ش چیزها بیاموزد و خاطر خوش کند.

عرب دوم           چنین زنی کجا یافت می شود؟

عرب اول            من هم نیافتم!

عرب دوم           من ناامیدم.

عرب اول            من هم.

عرب دوم           چه خواهی کرد؟

عرب اول            نمی دانم، شیخ گفته نباید دست خالی برگردی.

عرب دوم           وای به حالت.

عرب اول            چه مصیبتی.

عرب دوم           پس تور و طناب و شلاق، زن دانا را به دام نمی آورد؟

عرب اول            نه، چه چاره کنم؟

عرب دوم           [از کیسه‌اش پارچه‌ای بیرون می آورد] این حریر؟

عرب اول            فریب نمی خورد.

عرب دوم           [یک ریسه خرما بیرون می آورد] این پنگ خرما؟

عرب اول            شکم‌باره نیست.

عرب دوم           [چند جواهر و عطر بیرون می آورد] عطر و زیور؟

عرب اول            نه، شیخ گفته دانایی زیور اوست.

عرب دوم           من تاکنون زن ها را با اینها می فریفتم، با این ها و وعده های خوب و خوش.

عرب اول            اما من به زور می بردم، ولی شیخ گفته که زن دانا خودش خواهد آمد.

عرب دوم           مشکل کار در همین است.

عرب اول            بله، می دانم. چه روزگار خوبی بود که آن روزها که دام می‌گذاشتم و هر که را می‌خواستم شکار می‌کردم، کنار دیواری نی می‌زدم و آن‌ها به تماشای من می‌آمدند و به دامشان می‌انداختم و دست و پایشان را می‌بستم و با خود می‌بردم.

عرب دوم           فریاد نمی کشیدند؟

عرب اول            شلاق داشتم.

عرب دوم           بی‌رحم بودی.

عرب اول            تا آن جا که لازم بود، اما آنچه که برای شیخ می‌بردم زن نبود، مجسمه‌ی ترس و هراس بود و شیخ نمی‌دانست که با این موش‌های وحشت‌زده چه کار بکند.

عرب دوم           و این بار لابد زنی خواسته که چنین نباشد.

عرب اول            و دانا و شجاع باشد.

عرب دوم           تو دانایی و شجاعتش را چگونه می شناسی؟

عرب اول            گفتم که با پای خودش می آید.

عرب دوم           اگر بیاید شجاع است، اما دانا بودنش چه؟

عرب اول            زن دانا از هیچ تجربه‌ای رو گردان نیست، به هر کاری دست می‌زند و هر پیش‌آمدی را به فال نیک می‌گیرد، و دانایی را از حاصل این تجربه‌ها فراهم می‌آورد و از هیچ چیز هراس ندارد.

عرب دوم           از هیچ چیز؟

عرب اول            شیخ چنین گفته.

عرب دوم           شیخ می‌داند که چه می خواهد.

عرب اول            اگر نمی‌دانست که شیخ نمی شد.

عرب دوم           خوشا به سعادتش.

عرب اول            خوشا به سعادتش.

عرب دوم           حال که دست خالی برمی‌گردی از شیخ چه پاداشی خواهی گرفت؟

عرب اول            سرم را به دست جلاد خواهد سپرد.

عرب دوم           پس برادر، توصیه می‌کنم که در رفتن شتاب نکنی.

عرب اول            اگر نروم چه کار کنم؟

عرب دوم           بنشین و دام بگستر، کسی چه می‌داند که زیر این آسمان بلند و روی این زمین بزرگ چه چیزهایی هست، و چه چیزهایی پیش خواهد آمد. [می‌خواهد برود] خدا حافظ برادر.

عرب اول            خداحافظ [عرب دوم بیرون می‌رود. عرب اول پای نخل نشسته، بی‌خیال در نی می‌دمد، چند لحظه بعد، کله‌ی زنی از زمین بیرون می‌آید و او را تماشا می‌کند. عرب از نی زدن دست می‌کشد و به زن خیره می‌شود]

زن    اول           چه خوب نی می‌زنی؟

عرب اول            خوشت آمد؟

زن    اول           تو از کجا آمده‌ای؟

عرب اول            از آن سوی شط.

زن    اول           چه کاره‌ای؟

عرب اول            خدمت شیخ می کنم.

زن    اول           خدمت شیخ؟ پس این جا چه می کنی؟

عرب اول            شیخ مرا فرستاده.

زن    اول           برای چه؟

عرب اول            آمده‌ام تا برایش زنی پیدا کنم. [زن جیغ بلندی می‌کشد و ناپدید می‌شود. مرد ناامید به فکر می‌رود و دوباره شروع به نی زدن می‌کند. زنی خود را تا نیم‌تنه از زمین بالا می‌کشد و به تماشا می‌ایستد. مرد از نی زدن دست می‌کشد].

زن    دوم          تو اینجا چه می کنی؟

عرب اول            نشسته‌ام و نی می‌زنم.

زن    دوم          برای کی نی میزنی؟

عرب اول            برای خودم، از سر دلتنگی.

زن    دوم          دلتنگی‌ات از چیست؟

عرب اول            از بی کسی.

زن    دوم          در این دیار غریبی؟

عرب اول            غریب غریب.

زن    دوم          پی چیزی آمد‌ه‌ای؟

عرب اول            آری‌ پی کسی آمده‌ام.

زن    دوم          کیست؟

عرب اول            یک زن.

زن    دوم          از نزدت گریخته؟

عرب اول            نه.

زن    دوم          نامش چیست؟

عرب اول            نمی‌دانم.

زن    دوم          نشانه‌اش چیست؟

عرب اول            دانایی.

زن    دوم          دانایی؟ [فکر می‌کند] از کجا مهرش بردلت نشسته؟

عرب اول            من مهری به او ندارم، شیخ خواهان اوست.

زن  دوم  شیخ؟ [جیغ بلندی می‌کشد و توی زمین می‌رود، عرب اول در اندیشه است که زن سوم خود را از زمین بالا می‌کشد، عرب بلند شده پای نخل می‌ایستد].

زن سوم           سلام برادر.

عرب اول            علیکم السلام خواهر.

زن سوم           چه عجب این طرف‌ها؟

عرب اول            از آن طرف شط آمده‌ام بانوی بزرگوار.

زن سوم           اما من شنیدم آمده‌ای که باز زن بدزدی.

عرب اول            این دفعه به نیت دزدی نیامده‌ام، آمده‌ام زن دانایی پیدا کنم. شیخ مرا فرستاده.

زن سوم           چرا شیخ تو را فرستاده؟

عرب اول            من خدمت‌گزارشم.

زن سوم           مگر او زن دانا را برای تو می‌خواهد؟

عرب اول            برای خود می خواهد تا بانوی حرم‌سرایش بکند.

زن سوم           پس چرا خودش راه نیافتاده تا پیدا کنند؟

عرب اول            من در این کار تجربه‌ی بیشتری دارم.

زن سوم           خود شیخ چی؟

عرب اول            او فقط به من اعتماد دارد، همه‌ی زن‌ها را من برایش برده‌ام.

زن سوم           چگونه برده‌ای؟

عرب اول            هر کدام را به یک وسیله و یک بهانه.

زن سوم           کدام وسیله و کدام بهانه؟

عرب اول            گاه با این مزقان، [نی را نشان می‌دهد] و گاه با این طناب. [طناب را نشان می‌دهد].

زن سوم           با طناب؟

عرب اول            بله، و هر کدام که خیال فرار داشت و یا حاضر نمی‌شد، با این گرفتارش می‌کردم و دست و پایش را می بستم.

زن سوم           بعد؟

عرب اول            و به راحتی از شط می‌گذشتم و به بارگاه شیخ می رسیدم.

زن سوم           این مرتبه با کدام یک از این‌ها شکارت را می‌بری؟

عرب اول            این مرتبه با هیچکدام، این بار سراغ زن شجاع آمده‌ام و او با پای خود همراه من خواهد آمد.

زن سوم           هر کس که با پای خود و همراه تو بیاید شجاع است؟

عرب اول            بله بانو، زن شجاع از چیزی ترس ندارد.

زن سوم           اما تو سراغ زن دانا آمده‌ای نه زن شجاع.

عرب اول            شیخ گفته شجاعت و دانایی دو روی یک سکه است.

زن سوم           پس ای مرد، بدان، آن کسی که تو می‌خواهی من هستم. و اگر تو همان باشی با من تا بارگاه شیخ خواهی رفت.

عرب اول            می‌بینم ای بانو، تو ا ز من نمی‌ترسی و از شیخ هم واهمه نخواهی داشت.

زن سوم           من نه از شیخ و اهمه دارم و نه از کس دیگر. در دنیا هیچ چیز وحشتناک وجود ندارد.

عرب اول            چه خوب سخن می‌گویی، تو همانی که شیخ در انتظارش است.

زن سوم           بله، من همانم، همراه تو می‌روم، اما... اما خوش ندارم که این کمند را در دست تو ببینم. [طناب را از دست عرب بیرون می‌کشد].

عرب اول            [با خود] چه دل و جرأتی! چه جسارتی! [به زن] عین یک ماده شیر می‌غری، عین یک ببر راه می‌روی.

زن سوم           زن شجاع همیشه چنین است.

عرب اول            و برعکس زن ترسو جان به لب می‌رساند و آدمی را از زندگی سیر و بیزار می‌کند.

زن سوم           [در حالی که دور نخل می‌گردد] اما زن شجاع نمی‌ترسد و جان کسی را به لب نمی‌رساند و از زندگی سیر و بیزارش نمی‌کند.

عرب اول            به مرد جسارت می‌بخشد.

زن سوم           قوت قلب دیگران است.

عرب اول            مایه‌ی شادمانی است.

زن سوم           همه را افسون می‌کند.

عرب اول            شیدا و گرفتار می‌کند.

زن سوم           سحر زبان دارد.

عرب اول            عاجز و درمانده نیست.

زن سوم           [پشت سر مرد ایستاده] اسیر نمی‌شود.

عرب اول            جیغ نمی‌کشد، ناله نمی‌کند، مثل موش، ریش مرد را چنگ نمی‌زند.

زن سوم           زور بازو دارد و از پس هر کسی بر می‌آید، با مهربانان مهربان است و به خصم دشمنی می‌ورزد.

عرب اول            فریب هیچ زر و زیوری را نمی‌خورد.

زن سوم           و مجیز هیچ کسی را قبول نمی‌کند.

عرب اول            مشت شیادان را باز می‌کند.

زن سوم           و دست و پای صیادان را می‌بندد و گرفتارشان می‌کند. [طناب را از جلو نخل رد کرده، مرد عرب را محکم به نخل می‌بندد].

عرب اول            چه کار می‌کنی بانو؟ چه کار می‌کنی؟ [تقلا می‌کند که رها شود و نمی‌تواند.]

زن سوم           [با فریاد] آهای حبیبه،  وجیهه، نعیمه، آهای خدیجه!

عرب اول            چه کار کردی؟ چه بلایی می‌خواهی به سرمن بیاری؟ [عده‌ی زیادی زن شلاق به دست، از زمین خارج می‌شوند].

زن سوم           [شلاقی به دست گرفته جلو می‌رود، زن‌ها مرد عرب را در میان می‌گیرند] خودت را حاضر کن ای مرد که شلاق زن دانا و زن شجاع را نوش جان کنی، آن وقت آزادت می‌کنم که به آن سوی شط برگردی، و اگر شیخ سراغ زن دانا را از تو گرفت عبا از دوش برگیر و داغ ضربه‌ها را روی شانه‌هایت نشان بده و بگو که زن دانا پیدا شده، امروز و فردا، شلاق به دست وارد حرم‌سرا می‌شود. [شلاقش را بالا می‌برد، شلاق همه بالا می‌رود، پرده با زوزه‌ی شلاق‌ها و نعره‌ی مرد عرب بسته می‌شود].

                                                                                             پرده

بازگشت به صفحه اول ماهنامه 

«خانه روشنی»

شامل چهار نمایش:

ـ خانه روشنی

ـ دست بالای دست

ـ خوشا به حال بردباران

ـ پیام زن دانا