نقد و بررسی

یادداشتی بر جلد اول کتاب سیاوش انوشک

امید فرقانی

بالاخره وقتی پیش آمد که نوشته‌ای را که مدت‌ها بود برای جلد نخست سیاوش انوشک نوشته بودم تایپ کرده و در وبلاگ بگذارم.
نویسنده‌ی این کتاب دوست فرهیخته‌ام آقای علیرضا عطاران است که بدون اغراق می‌توانم بگویم با نگارش این کتاب دست به اقدام بزرگی زده‌ است. جلد نخست این رمان از زبان خود نویسنده به طور مختصر، به بررسی اوضاع اجتماعی، اقتصادی و سیاسی واپسین سال های امپراطوری ساسانی پرداخته است، به همراه شکل‌گیری شخصیت‌های تایخی، اسطوره‌ها، آئین‌ها، روابط اجتماعی و به طور کلی تمدن این دوره از ایران شکل می‌گیرد.
تجربه‌ی مطالعه‌ی کتابی به مانند تاریخ ایران باستان، به من ثابت کرد که من این‌کاره نیستم، یعنی خواندن تاریخ به صورت جدی واقعاً کار من نیست. حال اگر همین ایران باستان در غلیان‌های آدمهایی مثل باستانی پاریزی خودش را نشان می داد برایم جذاب بود. اصلاً خاتون هفت قلعه پاریزی بود که مرا به سمت تاریخ ایران باستان کشاند. از رمان‌های تاریخی هیچ وقت کتاب عقاب الموت و خواجه‌ی تاجدار را فراموش نمی‌کنم و نوشته‌های معروف میکاوالتاری هم که زبانزد همه هست دوران سیاه دانش‌آموزیم را رنگارنگ می‌کرد.
به یاد دارم وقتی کتاب مرده خوارن نوشته‌ی مایکل کرایتون را در سالهای اولیه دبیرستان خواندم و مقدمه‌ی مترجمش که این داستان بر مبنای سفرنامه‌ی ابن فضلان است که نسخه‌ی اصلیش در موزه‌ی آستان قدس رضوی موجود است. به سرم زد که این سفرنامه را هرطور که شده بدست آورم. و مثال‌های بسیاری از اینگونه...
لب کلام اینکه داستانهای تاریخی مرا به اصل خودشان مشتاق کرده بودند. اصلی که رو به فراموشی‌است.

خب از کتاب بگویم و از خصوصیات حائز اهمیت آن در نزد من:

۱- تعدد شخصیتها وشخصیت پردازیها در این کتاب باعث شگفتی من شد چنانچه بعد از کتابی چون صد سال تنهایی این اولین کتابی بود که در این مدت باعث شد من با نت برداری و تهیه درخت شخصیتها به خواندن رمان بپردازم. در این کتاب حتی اسب هم شخصیت پردازی شده است:

مهران آرام نزدیک شد و پوست سیاه و براقش را دست کشید. یال‌های آشفته‌اش روی گردنش یله‌شد و ماهیچه‌های‌ش کشیده شد. همچنانکه او را نوازش می‌کرد، برگشت و فریاد زد: ((پدر بزرگ! پوستش همچون مخمل نرم و براق است.))
انوشک گویی شنید، سرش را راست کرد؛ لرزه‌ای به پوستش داد و آماده جهیدن شد. پیش‌کار سفت نگه‌اش داشت. مهران با یک جهش پرید و چنگ انداخت توی یال‌های افشانش. انوشک از جا کنده شد و میان دشت به تاخت درآمد.
پدر بزرگ و آجودان با نگرانی، سواره از پی او تاختند. مادر بزرگ از ترس لب فروبسته بود. من نیز خود را باخته بودم. زمان درازی که برای ما کشنده بود، گذشت تا مهران را با چهره خون‌آلود آوردند. انوشک او را از پشت خود پرت کرده و پیشانی‌اش شکسته بود.
مادر بزرگ نمی‌خواست مهران سوارش شود، می گفت سیاه است و بدشگون. مهران اعتراض کرد: اما او انوشک است.))
مادر بزرگ نالید: ((نامش انوشک است اما سوارش را می میراند.))
پدربزرگ به پیش‌کار امر کرد کسی به انوشک نزدیک نشود. اما مهران که شیفته‌اش شده بود، دور از دیگران به او سر می‌زد. تا این که به سرش زد دوباره سواری بگیرد. گفت کمی شیرینک بیاورم، می‌دانست کسی به من بدگمان نمی‌شود. تندی رفتم و مشتی شیرینک آوردم. هر دو به آرمی به ستورگاه رفتیم.
انوشک با چشمان سرخ و آتشین به ما می‌نگریست. آرام و نجیب. گویی از کاری که کرده بود پشیمان است. مهران کمی گردنش را نوازش کرد، اکنون رام و گوش به فرمان شده بود. با دست دیگر شیرینک‌ها را به دهانش نزدیک کرد. چندبار آن را بویید و بعد با لبان کلفت و لرزنده‌اش آن‌ها را در دهان فرو برد. خواستم دستی به پهلویش بکشم. مهران چیزی نگفت. به آرامی نزدیک شدم. دریافت می‌خواهم نازش کنم. گوش‌هاش که کج شده بود، راست کرد و خودش را به سویم یله داد. به آرامی بر تنش دست کشیدم. به راستی که مهران راست می گفت؛ پرزهای پوستش به نرمی مخمل بود. ماهیچه‌های ورزیده‌اش را چنان نوازش کردم که خوشش بیاید. انگار با من بیشتر آشنا بود. آهسته در گوشش پچ‌پچ کردم: ((به عمویم سواری می‌دهی؟))
پوزه‌اش را برگرداند و لف لفی کرد. دریافتم می‌خواهد بیشتر بداند، گفتم: ((دوست دارد سوارت شود تا مانند تو انوشک شود.))
بار دیگر سرش را جنباند که باید سوارکار نیکی باشد، تندی گفتم: ((او سوار کار ماهری است، می‌تواند بدون زین سواری بگیرد، یا زیر شکم‌ت‌ برود، به پهلوی راست و چپ تو بیاویزد؛ تا هرجا بتازی او هم با تو بتازد.))
چند بار سرش را به چپ و راست چرخاند و در پی آن شیهه‌ای کشید.

۲- تعدد فضاهایی چون درون قصر پادشاه، درون خانه‌ی سرداران، میان مردمان عادی، عبادتگاه‌ها و ... نیز شرح جزئیات وقایعی چون جنگ، جشن، مجازات و ...در نوع خودش جالب توجه بود.

با آمدن پاییز مردم خود را برای برگزاری جشن مهرگان آماده می‌کردند... گروهی گفتند چون والا گهر عروسی دخترش و دامادش را در جشن مهرگان برگزار می‌کند، مهرگان باشکوه‌تر از هر سال خواهد بود...
پگاهان پیش از دمیدن آفتاب از خواب برخاستم. مردم نیز پیش از دمیدن آفتاب جشن را آغاز کردند. در هر کوی و برزن مردم شادی و سرور می‌کردند.
مردم با پوشیدن جامه‌های نو و پاکیزه به بزم و پایکوبی پرداختند. گروهی نیز شیرینک، نان قندی، و پختنی‌های شیرین میان مردم پخش کردند. گلاب به یکدیگر پاشیدند. بازار و سراها را بستند. سر در خانه‌ها و کوی و برزن را با پارچه‌ها رنگین آراستند، موبدان و مغان نیایش اهورایی خواندند.
((ای فرشتگان به زمین فرود آیید و نیروهای اهریمنی و بدکاران را بزنید و از دنیا برانید))
آنگاه عروس و داماد را جامه نو پوشاندند. مهران کت درازی که تا زانویش می‌رسید؛ به تن داشت و شالی به رنگ شگرف تند به کمر بسته بود. موهاش از زیر کلاه قفقازی روی شانه ریخته بود و چهره سفید و پهن و استخوانی‌اش کمی پریده بود. فرنگیس نیز در چادری سپید که بر سرش انداخته بودند، گم شده بود...

۳- استفاده از چند سبک روایت:

برای مثال روایت در یک جا توهمی بود؛

ناگهان سرم گیج رفت، آنگاه دریافتم دارم در هوا پرواز می‌کنم. از ترس چشمانم را بستم. تا چشم باز کردم خود را در یابانی خشک و سوزان دیدم. خورشید راست به چهره‌ام می‌تابید. برخاستم و گشتی پیرامونم زدم. نمی‌دانستم کجا بودم. به هر کجا می نگریستم، شن بود و ماسه. جنبنده‌ای دیده نمی‌شد. هراسان به بالای تپه‌ای دویدم. چند بار زمین خوردم، تا اینکه توانستم خودم را روی تپه برسانم...

و در یک جا کاملاً گزارشی و رئال:

نخست نوبت سواران خراسانی و دیلمی بود که در نردهای سنگین مهارت داشتند. جنگجویان دیلمی از اندامی نیرومند برخوردار بودند، سوار بر اسب‌های پرمو و تنومند خود، زودتر از رومیان به آن‌ها رسیدند. خراسانی‌ها نیز با سپرهای شگرف که شبیه به اژدها بود و شمشیرهای بزرگ به یاری آن‌ها شتافتند...

۴- این جلد کتاب در دو زاویه دید دانای کل و اول شخص شکل گرفته است.

لختی گذشت تا خواب‌گزار توانست سخن بگوید، سخنانش به دشواری شنیده می‌شد. آزادبه واژه به واژه با آوای رسا آن را برگرداند: ((شاهنشاه بنی ساسان در خواب دیده... اشتران تازی، اسبان پارس را پی خود می‌کِشند... دجله را می‌نوردند... به همه سرزمین ایران می‌رسند.))
سایب دوباره خاموش شد، بار دیگر که سخن گفت آهسته‌تر و کندتر:
((پس مردم برخیزند، کاوه شورش کند، دارنده عصا بیاید، شاهنشاه بشکند، دوازده شاه و شه‌بانو برتخت نشینند، آنگاه دودمان ساسان بر باد رود.))

....

چون چیزی نگفتم، پیش آمد و دستم را گرفت. وادارم کرد به سوی تخت برویم. بدنم گر گرفته بود، با هر دشواری بود چندگام همراه او رفتم. یاد سخنان بزیک افتادم. اگر دستت را گرفت، تو هم دست‌های خودت را گرد کمرش بینداز و او را بخود بچسبان و روی تخت دراز بکشید...

۵-در کل کتاب جزئیاتی وجود دارد که در واقعی کردن حوادث تاثیر به سزایی دارد. برای مثال حضور شخصیت‌ اصلی روایتی در روایتی دیگر به عنوان نقشی فرعی. مهمترین آثاری که با این گونه روایت باعث واقعی‌تر شدن جهان داستان شده‌اند را که به یاد دارم : حضور سگ ولگرد از داستان سگ ولگرد در انتهای داستان داود گوژپشت صادق هدایت است. از جمله کارهای دیگر می توانم به اکثر کارهای انوره دوبالزاک یا سه رنگ کیشلوفسکی مثال ببرم.

۶-در کل کتاب همانطور که در مقدمه آورده شده بود سعی بر این بود که بعضی از واژه‌های مهجور فارسی جایگزین کلمات عربی شوند برای مثال:
سهش به جای احساس
آسمانه به جای سقف
افشره به جای عرق
پادافره به جای مجازات

۷ ـ و پایان کلام: در کل به نظرم رمان سیاوش انوشک کتابی درخور توجه است که زحمات چندین ساله نویسنده‌اش در آن کاملاً مشهود است...

درونمایه این اثر، تشابه اعتقادات در قبل از اسلام و بعد از اسلام در ایران و تلاش نویسنده برای بیان این مطلب که با آوردن جملات آغازین فصل ها واضح‌تر شده است و... نیازمند بحثی طولانی تر و اطلاعات تخصصی‌تر می‌باشد که از دایره ی توانایی من خارج است.
و در آخر زیباترین و تاثیر گذارترین قسمت کتاب را که در اینترنت تحت داستان کوتاهی به نام پادافره منتشر شده است را می‌توانید در اینجا بخوانید

لینک‌های مرتبط دیگر:

سخنی در باب اسطوره های دینی ـ ملی

مقدمه کتاب در اینجا

جستاری از کتاب در اینجا

قسمتهایی از کتاب در اینجا

[وبلاگ حضور وهن ـ 10ـ 10ـ 1385]

بازگشت به فهرست مطالب

صفحه‌ی اول سایت | تماس | RSS

فهرست نوشته ها: