شیوه سیال ذهن

علیرضا عطاران «آرام»

شیوه «سیال ذهن» در داستان امروزی، از مهمترین تکنیک‌های داستان‌های روان‌شناختی است. که می‌توان «اولیس» نوشته جيمز جویس را از اين جمله برشمرد.

در این شیوه، رمان نویس با به کارگیری مواردی همچون: «بازگشت به گذشته، یادآوری، درونگری، خاطره، ادراک و تداعی معانی» سعی می‌کند به اندیشه شخصیت‌ها نفوذ کند و با شکستن توالی زمانی و درهم ریختن گذشته و حال، مفهوم تازه‌ای از زمان ارائه دهد که تاکنون سابقه نداشته است. در اینجا سعی می‌کنم اصلی‌ترین عناصر این شیوه را بازگو کنم.

ـ بازگشت به گذشته :

در این گونه موارد شخصیت به دلایلی به گذشته خود رجوع می‌کند و چیزهایی را بیان می‌کند که در تکوین داستان موثر و سازنده است.

لازم به ذکر است؛ بازگشت به گذشته وظایف متعددی دارد که ذکر آن طولانی است. به علت طولانی شدن به آن نمی‌پردازم. اما چند نکته را نباید فراموش کرد:

ـ   : بازگشت را نباید در اول داستان استفاده کرد.

ـ  : تا داستان در زمان حال کاملا جا نیفتاده، حتی نباید یک بار از بازگشت به گذشته استفاده کرد. *

ـ یادآوری:

یادآوری یک لحظه به گذشته رفتن است بدون اینکه کاملا به گذشته برگردد، اما بازگشت به گذشته امری است که به طور کامل انجام می‌گردد، به طوریکه دچار هویت مستقل می‌شود.

 ـ درونگری:

درونگرایی فرو رفتن به ذهن شخصیت یا شخصیت‌های داستانی را می‌گویند، که خود بر سه نوع است.

الف:  درونگری عینی، که نویسنده با نثر خود درون شخصیت را بیان می‌کند.

ب  :  درونگری ذهنی، که نویسنده تنها از ذهن شخصیت ذهنیات‌ش را بیان می‌کند.

ت  : درونگری عینی ـ ذهنی، که ترکیبی از نثر نویسنده و ذهن و زبان شخصیت داستان است.

ـ  درونگری از توصیف یک حادثه بایستی کوتاه باشد و با حروف کج نوشته شود تا مانع روند حادثه نگردد.

ـ  زمانی که حادثه مهمی در حال انجام است و خواننده بی‌صبرانه منتظر است، می‌توان از درونگری طولانی استفاده کرد.

ـ ادراک:

ادراک احساس ناگهانی شخصیت به هنگام فهمیدن موضوعی خاص یا حادثه‌ای مهم است، که باعث تغییر و تحول در شخصیت یا شخصیت‌ها می‌شود.

ـ  ادراک با درون‌نگری تفاوت دارند، گرچه در زندگی واقعی گاه هردو یکی در نظر گرفته می‌شود، اما در داستان‌ویسی کارکرد هر کدام جداگانه است.

ـ  : از دیگر ویژگی‌های ادراک، این که باید کوتاه و مختصر باشد، در حالی که درون‌گرایی می‌تواند طولانی باشد.

ـ تداعی معانی:

تداعی یک مفهوم روان‌شناسانه است. بدین معنا که اگر کسی بویی را استشمام کند و یا رنگی نظرش را جلب کند و یا هر موضوع خاصی یکی از حواس او را بخود جلب کند، به طوریکه او را به گذشته ربط دهد، به آن تداعی معانی گویند.

ـ تک گویی نمایشی:

زمانی که شخصیت داستانی، مطالبی را روایت کند، بدون اینکه مخاطب خاصی داشته باشد، اما از بیان آن دلیل خاصی داشته باشد، به آن تک گویی نمایشی می‌گویند.

                                          خردادماه 1384 ـ آلمان

[بازگشت به فهرست مطالب]

 صفحه‌ی اول سایت |   تماس  |  RSS

نقد ادبيات | دستور زبان داستان